Gasnące słońce Rezy

Teheran, Jałta, Poczdam, ileż dla nas znaczą te trzy miejsca na świecie. Już w Teheranie zapadły decyzje o „przesunięciu” Polski na zachód, po II Wojnie Światowej. Na wschodzie granica opiera się o Bug. Rekompensatą za stratę na rzecz ZSRR kresów wschodnich ma być przesunięcie zachodniej granicy na Odrę, Opolszczyzna i Prusy Wschodnie otrzymują Polacy. Taka zmiana!

Jest takie zdjęcie, na werandzie, w pięknym, grudniowym słońcu siedzą Stalin, Roosevelt i Churchill. Czy to coś znaczy, że tylko Stalin patrzy wprost w obiektyw aparatu, a dwaj pozostali panowie uciekają wzrokiem? Jest rok 1943, akcja ma miejsce w Teheranie. Dlaczego właśnie tam?

Konferencja w Teheranie - 1943
Józef Stalin, Franklin Delano Roosevelt i Winston Churchill

Na początku XX wieku, Brytyjczycy musieli zmagać się z rosnącymi w Iranie wpływami Rosji, a także z coraz silniejszymi władzami lokalnymi, które mogły spowodować utratę własnego znaczenia na tym obszarze, co doprowadzić mogło do zmniejszenia kontroli nad roponośnymi terenami, tak bliskimi sercu Imperium. Ustami generała, sir Edmunda Ironside’a, Londyn przekazuje swoje poparcie pułkownikowi irańskiej brygady kozackiej – Reza Khanowi, i namawia go do wystąpienia przeciw władzy Kadżarów. W lutym 1921, ten wprowadza swoją brygadę na ulice Teheranu, aresztuje polityków i powołuje nowy rząd, w którym najpierw jest ministrem wojny a później premierem. Ahmad Szach zostaje zmuszony do ucieczki z kraju.

Reza Szach Pahlavi

Wkrótce, sprytnymi machinacjami, po rezygnacji z wszystkich funkcji publicznych, Reza Khan zostaje „uproszony” przez naród, aby nie dopuścił do powrotu dawnego szacha i sam zajął jego miejsce.  W ten sposób 25 kwietnia 1925 roku zostaje koronowany, jako Reza Szach Pahlavi, zakładając nową dynastię władców.

Okazuje się jednak, że nowy szach zna tylko jeden sposób rządzenia, ten wyniesiony z domu rodzinnego i z wojska, silna ręka i terror. Wielkie plany modernizacji kraju przynoszą niewielki skutek, budowane drogi, koleje, szkoły, urzędy lotniska i nowe dzielnice miast nie poprawiają położenia zwykłych ludzi, którzy nadal są biedni i zastraszeni. Wszelkie objawy nieposłuszeństwa, czy krytycyzmu wobec jego władzy tłumi siłą.  Oczkiem w jego głowie jest armia, która staje się jego dumą i argumentem stojącym za jego tronem.

Po ataku Niemiec hitlerowskich na Związek Radzieckich, teren neutralnego Iranu stał się ponownie ważny dla Aliantów. Planowali oni wykorzystanie kolei trans irańską, aby dostarczać Stalinowi materiały wojenne ze Stanów Zjednoczonych, na podstawie ustawy Lend-Lease. Tymczasem szachowi najwyraźniej podobał się sposób, w jaki Hitler zaprowadził „porządek” w Rzeszy i jak rządził się w Europie, chętnie więc otaczał się jego ludźmi. W całym Iranie miało być pełno Niemców i posiadać mieli niemałe wpływy na władcę. Według Aliantów istniała obawa, że Iran może stać się sprzymierzeńcem Rzeszy nie tylko w kwestii dostawy swojej ropy, ale również, umożliwiając wojskom niemieckim lądowanie w rejonie Morza Kaspijskiego.

Władze Wielkiej Brytanii i Związku Radzieckiego wręczyły, w dniu 12 sierpnia 1941 roku, rządowi w Teheranie notę, w której domagały się rozwiązania sprawy niemieckiej obecności w Iranie, a następnie, uznając odpowiedź za niesatysfakcjonującą, oba kraje, rankiem 25 sierpnia 1941 roku, wkroczyły na teren Iranu. W ciągu zaledwie kilku dni, będące dumą szacha dywizje, poddały się niemal bez oporu, a Alianci wyłożyli swoje żądania.

Reza Szah Pahlavi został zmuszony do abdykowania na rzecz swojego syna i wyjazdu z Iranu na emigrację do Johannesburga, gdzie umiera trzy lata później. Nowy szach, Mohammad Reza Pahlavi podpisuje w styczniu 1942 roku pakt trójstronny z Brytyjczykami i Sowietami, Iran nadal pozostaje neutralny, ale teraz sprzyjać ma Aliantom i ich planom wojennym.

Czy naprawdę chodziło o wpływy hitlerowskich Niemiec w Iranie i czy były aż tak duże jak je opisywano, pewnie się nie dowiemy, jednak podobno, wedle odtajnionych archiwów brytyjskiego wywiadu, mogły one być wyolbrzymiane, aby choć w części usprawiedliwić agresję na neutralny kraj, i to w towarzystwie wojsk sowieckich. Wielka Brytania nie chciała stracić wpływów w rejonie i dostępu do ropy naftowej, co zresztą udowodniła ponownie w roku 1953, kiedy wraz z Amerykanami doprowadziła do upadku rządu premiera Mossadegha. Chętkę na nowe, bogate tereny, Józef Stalin jasno pokazał już w 1946 roku, ale obie te historie, to już zupełnie inne opowieści.

Podczas tamtej konferencji w Teheranie, Roosevelt zapytał Churchilla, co stało się z władcą tego kraju, szachem Rezą, ten angielski dżentelmen miał odpowiedzieć krótko: „We brought him, we took him.”

* * * 

Potraktujcie to wprowadzenie, jako zapowiedź moich prac modelarskich, o których pisałem w poprzedniej notce.  Więcej dowiecie się już wkrótce. Mój projekt nazwę „Gasnącym słońcem Rezy”.

Źródła:
Ryszard Kapuściński – „Szachinszach” – Biblioteka Gazety Wyborczej, Agora 2008
Wikipedia – http://wikipedia.org
WWII In color - http://www.ww2incolor.com
Historical Iranians Sites and People - http://historicaliran.blogspot.com
Pars Times - http://www.parstimes.com